Gözaltında süre ne zaman başlar, ifade ve sorguda hangi haklar vardır?

Acil durumda ilk yapılacaklar nelerdir?

• Sağlık veya güvenlik tehlikesi varsa durumu görevlilere hemen bildirin; dışarıdaysanız acil yardım için 112’yi arayın. Düzenli ilaç, yaralanma veya muayene ihtiyacını gecikmeden belirtin.
• İfadeye çağrılan kişiyseniz sizi çağıran birimi, dosya numarasını ve hangi sıfatla dinleneceğinizi öğrenin. Yakalanan kişinin yakınıysanız, biliniyorsa birimi ve fiilen yakalandığı saati not edin. Yakına veya kişinin belirlediği birine bildirim CMK m.95/1’de düzenlenir.
• Şüpheli olarak dinlenecekseniz müdafi yardımından yararlanmak istediğinizi belirtin. Yakalama tutanağı, gözaltı veya uzatma emri, bildirim kaydı ve varsa muayene evrakını birbirinden ayırın. Belgeleri değiştirmeden saklayın; kişisel bilgileri açık mecralarda paylaşmayın.

Yakalama, gözaltı, ifade ve sorgu aynı işlem midir?

Hayır. Yakalama, kişinin özgürlüğünün fiilen kısıtlandığı ilk işlemdir. Gözaltı, yakalanan kişi serbest bırakılmadığında soruşturmanın tamamlanması için uygulanan ayrı bir tedbirdir. CMK m.91/1–2’ye göre gözaltı, soruşturma bakımından gerekli olmalı ve suç işlendiğine dair şüpheyi gösteren somut delillere dayanmalıdır. Bir kişi gözaltına alınmadan da ifade vermek üzere çağrılabilir.

İfade alma, şüphelinin kolluk veya Cumhuriyet savcısı tarafından olay hakkında dinlenmesidir. Sorgu, şüpheli ya da sanığın hâkim veya mahkeme tarafından dinlenmesidir (CMK m.2/1-g, h). CMK m.91/7 uyarınca gözaltındaki kişi serbest bırakılmazsa kanuni süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır; sorguda müdafii de hazır bulunur. Gözaltı kararı, kendiliğinden tutuklama veya adli kontrol kararı anlamına gelmez.

Gözaltı süresi nasıl hesaplanır?

Toplu suç, CMK m.2/1-k anlamında, aralarında iştirak iradesi olmasa bile üç veya daha fazla kişinin işlediği suçtur; aynı soruşturmada birden fazla kişinin bulunması tek başına süreyi uzatmaz. CMK m.91/4’te de süre sonuna kadar beklemek zorunlu değildir. İşlemler bitince veya gözaltı nedeni kalkınca Cumhuriyet savcısına gecikmeden bilgi verilir. Çocuklar bakımından müdafi görevlendirmesi ve soruşturmanın yürütülmesi ayrıca CMK m.150/2 ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.15/1’e göre değerlendirilir.

Varsayımsal örnek: Kişi saat 15.20’de yakalanıp saat 18.00’de birime getirilmişse, genel kuralda 24 saat ertesi gün 15.20’de dolar. Varsa zorunlu yol süresi ayrı değerlendirilir. Yazılı uzatma veya özel bir yakalama kararı varsa aynı hesap doğrudan uygulanmaz.

İfade öncesinde ve sırasında hangi haklar kullanılabilir?

CMK m.147/1 uyarınca isnat açıklanır; müdafi yardımından yararlanma ve suçlama hakkında açıklama yapmama hakları bildirilir. Susma hakkı suçlamaya ilişkindir; kimlik sorularına doğru cevap verme yükümlülüğü ayrıdır. Şüpheli, lehine olan somut delillerin toplanmasını da isteyebilir. Bir kamera kaydına dayanılacaksa yer ve yaklaşık saat belirtmek, kaydın bulunmasına yardımcı olabilir.

Müdafi seçebilecek durumda olmadığını bildiren kişi görevlendirme isteyebilir (CMK m.150/1). Çocuklar ve maddede belirtilen diğer zorunlu müdafilik hâllerinde istem aranmaz (m.150/2–3). Genel kural, müdafiyle vekâletname olmadan ve konuşma başkalarınca duyulmadan görüşebilmektir (m.154/1). Yalnız m.154/2’de sayılan suçlarda, savcının istemi ve hâkim kararıyla görüşme 24 saat kısıtlanabilir; o sırada ifade alınamaz.

İfade veya sorgu tutanağını okuyun. Söylenmeyen bir ifadenin yazıldığını ya da bir açıklamanın eksik kaldığını düşünüyorsanız, düzeltilmesini veya itirazınızın tutanağa alınmasını isteyin. CMK m.148/4’e göre müdafi bulunmadan kollukça alınan ifade, şüpheli veya sanık tarafından hâkim ya da mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu kuralı her türlü ifade tutanağına otomatik olarak uygulamayın.

Gözaltına ve adli kontrole nasıl itiraz edilir?

Gözaltı sürerken: CMK m.91/5 uyarınca yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı; yakalama, gözaltı veya uzatma işlemi hakkında serbest bırakılma istemiyle sulh ceza hâkimine başvurabilir. Hâkim dosya üzerinden derhâl ve en geç 24 saat dolmadan karar verir. Bu 24 saat, başvuru sahibinin beklemesi gereken bir süre değildir.

Hâkim kararından sonra: Adli kontrol, hâkimin belirli yükümlülükler koyduğu ayrı bir koruma tedbiridir (CMK m.109–110). Hangi yükümlülüğün hangi tarihten itibaren ve nasıl yerine getirileceğini karar örneğinden kontrol edin. Adli kontrol kararına itiraz edilebilir (m.111/2). Hâkim kararlarında özel hüküm yoksa genel itiraz süresi, kararın öğrenilmesinden itibaren iki haftadır (m.268/1); bu süre kuralı, geçici m.6/1-c uyarınca 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlar için uygulanır. Yükümlülüğün değiştirilmesi veya kaldırılması istemi de ayrı bir başvurudur (m.111/1). Başvuru yapılması, yürürlükteki yükümlülüğü kendiliğinden kaldırmaz.

Süreç adım adım nasıl takip edilir?

1. Saat çizelgesi kurun. Fiilî yakalama, birime varış, gözaltı emri, varsa uzatma bildirimi ve hâkim önüne çıkarılma saatini ayrı ayrı yazın.
2. İsnadı ve işlemin dayanağını öğrenin. Özellikle genel gözaltı, toplu suçta uzatma, suçüstü istisnası veya yakalama emriyle işlem yapılıp yapılmadığını belge üzerinden ayırın.
3. İfadeden önce hakları kullanın. Müdafi talebini bildirin; isnadın açıklanmasını ve gerekiyorsa lehe kayıtların toplanmasını isteyin. Tutanağı içeriğini kontrol etmeden imzalamayın.
4. Çıkış veya sevk kararını kaydedin. Serbest bırakma, adli kontrol ve tutuklama birbirinden farklıdır. Hâkim kararının örneğini ve öğrenme kaydını saklayın; sonraki yükümlülükleri veya başvuru tarihlerini ayrı takip edin.

İlgili rehberler ve resmî kaynaklar hangileridir?

• İfadeye çağrıldığında susma hakkı ve müdafi yardımı
• tutuklama kararına itiraz ve adli kontrol
• hukuka aykırı delile itiraz
• Ceza Hukuku çalışma alanı

• Mevzuat Bilgi Sistemi — 5271 sayılı CMK, m.2, 90–95, 109–111, 147–150, 154, 268–269
• Adalet Bakanlığı — UYAP CMK metni
• TBMM — 7499 sayılı Kanun, itiraz süresi ve geçiş kuralı
• Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı — 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu
• 112 Acil Çağrı Merkezi