İş arama izni hangi durumda doğar, istifa eden işçi de yararlanabilir mi?
Yeni iş arama izni, iş ilişkisi devam ederken başka bir iş bulmaya zaman ayırabilmek içindir. İş Kanunu'nun 27. maddesi hakkı bildirim süresine bağlar. Bu nedenle ilk soru işçinin kim tarafından çıkarıldığı değil, sözleşmenin hangi yöntemle sona erdiğidir. Belirsiz süreli sözleşmesini olağan bildirimle sona erdiren işçi bakımından da bildirim dönemi içinde bu izin gündeme gelir. Sadece işverenin feshettiği dosyalarda kullanılabilen bir imkân değildir.
Buna karşılık belirli süreli sözleşmenin kararlaştırılan tarihte kendiliğinden bitmesi, haklı nedenle derhal fesih ve bildirim ücretinin peşin ödenerek ilişkinin hemen sona erdirilmesi aynı şekilde değerlendirilmez. Çalışma ilişkisi içinde kullanılacak bildirim dönemi bulunup bulunmadığı belirlenmelidir. Fesih yazısında “ihbar ödenecektir” denmesiyle işçinin haftalarca çalıştırılması da ayrıca araştırılır. Belgenin başlığı kadar fiilî uygulama önemlidir. İş Kanunu kapsamı dışında kalan çalışma ilişkilerinde ise uygulanacak özel kanun veya Türk Borçlar Kanunu hükümleri ayrıca kontrol edilir.
İhbar süresi ve iş arama izninin başlangıcı nasıl belirlenir?
İş Kanunu'nun 17. maddesinde asgari bildirim süreleri kıdeme göre düzenlenir: altı aydan az çalışmada iki hafta, altı aydan bir buçuk yıla kadar çalışmada dört hafta, bir buçuk yıldan üç yıla kadar çalışmada altı hafta, üç yıldan fazla çalışmada sekiz hafta. Sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle artırılmış süreler bulunabilir. Bu nedenle hesap yalnızca internetten seçilen bir haftalık takvime dayandırılmamalıdır.
Bildirim yazısının düzenlendiği gün ile karşı tarafa ulaştığı gün farklı olabilir. İşe giriş tarihi, bildirimin ulaştığı tarih ve açıklanan son çalışma günü yan yana yazılmalıdır. Daha sonra bu dönem içindeki çalışma günleri çıkarılır. İhbar süresinin takvim haftasıyla belirlenmesi, her takvim gününe iki saat izin yazılacağı anlamına gelmez. Çalışılmayan hafta tatilleri ve diğer günler ayrı gösterilmelidir. Fesih tarihinin tartışmalı olması hem izin hesabını hem başka talepleri etkileyebileceğinden, hesap başlamadan bu uyuşmazlık görünür hâle getirilmelidir.
Günlük iki saat ne zaman kullanılır, öğle arasına sayılabilir mi?
Kanundaki iki saat bir alt sınırdır. Daha uzun bir süreyi öngören geçerli sözleşme veya işyeri düzenlemesi varsa bu hüküm de incelenir. İzin çalışma saatleri içinde verilir ve bu nedenle ücret azaltılamaz. İşçinin zaten serbest olduğu öğle arasını, vardiya dışındaki zamanını veya işe geliş yolculuğunu iş arama izni olarak göstermek, çalışma saatleri içinde izin kullandırmanın yerini tutmaz.
Günün hangi saatlerinin ayrılacağı, işçinin görüşmelere ulaşabilmesini ve işyerinin makul organizasyon ihtiyacını birlikte dikkate alan bir programla netleştirilmelidir. Örneğin sürekli değişen vardiyalarda sadece standart bir form imzalatılması yeterli açıklık sağlamayabilir. Tarih ve saat içeren çizelge, hem işçinin devamsız sayılmasını önler hem işverenin izni gerçekten verdiğini gösterir. İşçi de kendiliğinden herhangi bir saatte ayrılmak yerine talebini yazılı iletip uygulamayı netleştirmelidir. İzin saatinde telefonla iş takibi veya uzaktan görev verilmesi varsa bunların çalışma niteliği ayrıca değerlendirilir.
İzinleri birleştirerek ayrılıştan önce toplu kullanmak için ne yapılır?
İşçi izin saatlerini birleştirerek toplu kullanmak isteyebilir. İş Kanunu bunun, işten ayrılacağı günden önceki günlere rastlatılmasını ve işverene bildirilmesini arar. Dolayısıyla toplu kullanım, ayrılıştan sonra işverenden istenecek yeni bir izin dönemi değildir. Talep, sözleşme sürerken yapılmalı; başlangıç ve bitiş tarihleri ile toplam saat hesabı açık olmalıdır.
Bildirimde fesih yazısına atıf yapılması, hangi günlerde çalışıldığının belirtilmesi ve toplam saatlerin günlük çalışma düzenine nasıl yerleştirildiğinin gösterilmesi yararlıdır. Son günün bir kısmında kullanılacak saatler varsa bunlar da yazılmalıdır. Yazının teslim alındığını gösteren kayıt saklanmalı, işveren farklı hesap yapıyorsa gerekçesi istenmelidir. Kanun toplu kullanım için özel bir matbu form öngörmez; ancak “son hafta gelmeyeceğim” şeklindeki belirsiz bir mesaj yerine kontrol edilebilir bir program oluşturmak uyuşmazlığı azaltır. Taraflar, izinle birlikte iş ve ekipman tesliminin nasıl yapılacağını da belirleyebilir.
Toplam izin saati hangi belgelerle hesaplanır?
Önce bildirim dönemi için bir çalışma takvimi hazırlanır. Her günün karşısına planlanan çalışma, fiilen çalışma, kullanılan iş arama izni ve varsa diğer izin yazılır. Günlük hak edilen süre ile gerçekten kullandırılan süre karşılaştırılır. Toplu kullanım yapılmışsa aynı saatler hem günlük izin hem toplu izin olarak iki kez hesaba katılmamalıdır. Bordroda bir ödeme satırının bulunması da izin süresinin doğru hesaplandığını tek başına göstermez.
Çalışma düzeni haftadan haftaya değişiyorsa puantaj ve vardiya çizelgeleri ayrı ayrı değerlendirilir. Kısmi süreli çalışma, rapor, sözleşmenin askıda kalması veya bildirim döneminde başka izin kullanılması gibi durumlar standart hesaplardan ayrılabilir. Bu konularda önce somut çalışma ilişkisi belirlenmelidir. Bilgisayardan çıkan giriş ve çıkış kaydının hangi alanı kapsadığı da sorulmalıdır: bina girişi, fiilî iş başlangıcı ve uzaktan çalışma aynı veri değildir. Hesap tablosunda varsayımlar ayrıca yazılırsa taraflar asıl anlaşmazlığın gün sayısında mı yoksa kullanılan saatlerde mi olduğunu görebilir.
İşveren izin vermez veya izin saatinde çalıştırırsa hangi ödeme tartışılır?
27. madde iki durumu ayrıca düzenler. İş arama izni verilmez veya eksik kullandırılırsa kullandırılmayan süreye ilişkin ücret ödenir. İzin sırasında çalıştırma varsa, izinli olsaydı çalışma yapmadan alacağı ücret korunur; ayrıca çalıştırılan sürenin ücreti yüzde yüz artırılarak ödenir. Bu ayrım nedeniyle her dosyada sadece “iki saat çarpı gün sayısı” yazmak yeterli olmaz. Fiilî çalışmanın ve mevcut ödemenin gösterilmesi gerekir.
Hesapta aynı tutarın iki kez eklenmemesi için normal aylık ücret, izinli süreye ilişkin karşılık ve ek çalışma karşılığı ayrı satırlarda gösterilmelidir. Brüt tutarla banka hesabına geçecek net miktar da aynı değildir. Saat ücretinin hangi ücret unsurlarından ve hangi çalışma düzeninden türetildiği açıklanmalıdır. Yemek, prim veya yan hakların bütün hesaplara aynı biçimde eklenmesi doğru sonuç vermeyebilir. İş arama izni alacağı, ihbar tazminatıyla veya aynı dönemde tartışılan fazla çalışma alacağıyla adından hareketle birleştirilmemeli; her talebin dayanağı ve saatleri belirtilmelidir.
Yıllık izin ve iş arama izni birbirinin yerine kullanılabilir mi?
Yıllık ücretli izin dinlenmeyi, iş arama izni ise bildirim döneminde yeni işe erişimi amaçlar. Bir işverenin yıllık izin bakiyesi göstermesi, iş arama izni kullandırdığını kanıtlamaz. Yıllık izin kaydı ile iş arama izni çizelgesinin ayrı tutulması bu nedenle önemlidir. Aynı günün hangi hukuki nedenle çalışılmadan geçirildiği açık olmalıdır. Özellikle işverenin feshettiği durumda İş Kanunu'nun 59. maddesindeki, bildirim süresiyle verilmesi zorunlu iş arama izninin yıllık ücretli izinle iç içe giremeyeceği kuralı dikkate alınır.
İşçinin elindeki belgeler sadece tek bir “izin formu”ndan oluşuyorsa formun açıklaması, talebin kimden geldiği ve tarihlerin fesihle ilişkisi incelenmelidir. İşçi tüm izinlerini kullandığını belirten genel bir ifadeyi imzalamadan önce hangi tür izinlerin ve hangi günlerin yazıldığını kontrol edebilir. İmza atılmış olması da belgenin kapsamını araştırmayı gereksiz kılmaz. Kullanılmayan yıllık iznin ücret olarak tasfiyesi ise sözleşme sona erdiğinde ayrıca değerlendirilecek bir alacaktır.
İşçi ve işveren hangi kayıtları saklamalıdır?
İşçi fesih bildirimi, teslim veya tebliğ kaydı, iş sözleşmesi, toplu sözleşmenin ilgili bölümü, vardiya listeleri, bordrolar ve banka hareketlerinden bir dosya oluşturabilir. İzin talebi ile buna verilen cevaplar aynı kronolojide saklanmalıdır. Görüşme davetleri, izin talebinin hangi ihtiyaca ilişkin olduğunu açıklayabilir; ancak karşı işverenin ticari bilgileri veya gereksiz kişisel veriler gelişigüzel paylaşılmamalıdır. İşyerine ait belgelere erişim de kişinin yetkisi içinde kalmalıdır.
İşveren bakımından yalnızca izin verildiğini yazan bir şablon yerine hangi gün, kaç saat ve hangi şekilde kullanım sağlandığını gösteren kayıt daha açıklayıcıdır. İşçinin izin saatlerinde görevlendirildiği yazışmalar varsa bunlar hesapla karşılaştırılır. Tanık anlatımının yararlı olabilmesi için tanığın aynı dönemde aynı işyerinde bulunması ve somut çalışma düzenini bilmesi önemlidir. Uyuşmazlık çıkınca geriye dönük kayıt üretmek yerine mevcut belgelerin bütünlüğü korunmalı, eksik olduğu düşünülen işveren kayıtları da talep listesinde ayrı gösterilmelidir.
Tamamen varsayımsal bir örnekte toplu izin ve ücret hesabı nasıl ayrılır?
Tamamen varsayımsal olarak, bildirim döneminde otuz fiilî çalışma günü bulunan bir işçi düşünelim. Daha uzun bir hak öngörülmediği kabul edilirse günlük iki saat üzerinden toplam altmış saat söz konusudur. İşçi bunun kırk saatini ayrılıştan önceki günlerde toplu kullanmış, kalan yirmi saatlik dönemde ise normal çalışmasına devam etmiş olsun. İlk kontrol, kırk saatin çizelgede gerçekten serbest bırakılıp bırakılmadığıdır. İkinci kontrol kalan yirmi saatte çalışma yapılıp yapılmadığıdır.
Örnekte yalnızca hesabı göstermek için brüt saat ücretinin iki yüz lira olduğu kabul edilirse, izin saatinde çalıştırılan yirmi saatin yüzde yüz artırılmış ek çalışma karşılığı sekiz bin lira olur. İzinli sürenin normal ücret karşılığının aylık ücret içinde ödenip ödenmediği ayrıca kontrol edilir. Bu kabul, gerçek dosyanın net ödemesini veya hukuki sonucunu belirlemez. Çalışma günü sayısı, saat ücreti, daha önce yapılan ödemeler ve kayıtların doğruluğu değiştiğinde hesap da değişir. Hesabın her aşamasında fiilî kullanım ile bordroda gösterilen ödemenin aynı saatlere ilişkin olup olmadığı denetlenir.
İzin ücreti ödenmiyorsa talep ve başvuru nasıl hazırlanır?
Öncelikle işverene yöneltilecek talepte bildirim dönemi, toplam hak edilen saat, kullanılan saat, çalışılan saat ve ödeme kaydı açıkça gösterilebilir. “Tüm haklarımı istiyorum” ifadesi yerine hangi tarihlerdeki hangi uygulamanın tartışıldığı yazılmalıdır. Bu başvuru işverene hesabı açıklama ve ödeme kayıtlarını sunma fırsatı verir; ancak tek başına bütün süreleri koruduğu varsayılmamalıdır. Talebin ücret niteliği ve muacceliyet tarihi zamanaşımı incelemesinde önem taşır.
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca bu tür işçilik alacağı davasından önce arabulucuya başvuru dava şartıdır. Arabuluculuk dosyasına çalışma çizelgesi ve talep edilen alacak türü açık biçimde taşınmalıdır. Anlaşma sağlanmazsa son tutanakla birlikte iş mahkemesinde değerlendirme yapılır. Aynı fesih hakkında işe iade de isteniyorsa onun ayrı ve kısa başvuru süreleri bulunduğu unutulmamalıdır. İş arama izni hesabı üzerinde görüşülmesi, başka bir talebe ait sürelerin kendiliğinden durduğu anlamına gelmez.
Bu konuda sık sorulan sorular nelerdir?
İş arama izni için ücretimden kesinti yapılabilir mi?
Kanuni izin çalışma saatleri içinde ücret korunarak kullandırılır. Bu nedenle izin kullanılan saatler devamsızlık veya ücretsiz izin gibi gösterilmemelidir. Bordrodaki gün sayısı ve kesinti açıklaması izin çizelgesiyle karşılaştırılmalı; farklılık varsa hesabın yazılı açıklaması istenmelidir.
İhbar ücreti peşin ödenerek hemen çıkarıldıysam ayrıca iş arama izni doğar mı?
Sözleşme peşin ödeme yoluyla hemen sona erdirilmiş ve çalışılan bir bildirim dönemi bulunmuyorsa ayrıca kullanılacak iş arama izni söz konusu olmaz. Bununla birlikte yazıdaki ifade ile fiilî çalışma farklıysa gerçek sona erme tarihi ve yapılan ödemeler birlikte incelenir.
Toplu izin için yalnızca sözlü konuşmak yeterli midir?
Kanun işverene bildirim arar; uyuşmazlık bakımından bildirimin ve tarihlerinin ispatı önemlidir. Teslim kaydı bulunan yazılı talep, toplam saat hesabı ve işveren cevabı uygulamayı açıklığa kavuşturur. Genel bir sözlü anlaşma gün ve saat uyuşmazlığını çözmeyebilir.
İş arama iznini kullanmadım diye bütün bildirim süresini yeniden alabilir miyim?
İzin hakkı, bütün ihbar döneminin yeniden ücretlendirilmesi anlamına gelmez. Kullandırılmayan veya çalıştırılan izin saatleri 27. maddeye göre değerlendirilir. Bildirim süresine uyulmamasından doğan ihbar tazminatı farklı bir taleptir; ikisinin koşulları ve mevcut ödemeler ayrıca incelenir.
Resmî kaynaklar
4857 sayılı İş Kanunu, maddeler 17, 27, 59 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, madde 3 Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı — İş Hukukunda Uzman ArabuluculukMevzuat ve uygulama somut olayın tarihine ve koşullarına göre değişebilir. Hak kaybı yaşamamak için dosyanıza özgü hukuki değerlendirme alın.