Muayenemde Öğrenci Bulunmasını Reddedebilir miyim, Eğitim Hastanesinde Rızam Gerekir mi?

Eğitim hastanesinde mahremiyet hakkı daha sınırlı mı?

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 21. maddesi, muayene ve diğer tıbbi müdahalelerin mahremiyete saygı gösterilerek yürütülmesini esas alır. Aynı madde, eğitim verilen kuruluşlarda tedaviyle doğrudan ilgili olmayan kişilerin tıbbi müdahale sırasında bulunması gerekiyorsa ayrıca hasta rızası alınmasını düzenler. Kurumun eğitim görevi, hastanın mahremiyet talebinin yok sayılacağı anlamına gelmez.

Uygulamada sorun çoğu zaman odadaki herkesin aynı sıfatla bulunduğunun varsayılmasından çıkar. Hastanın ihtiyaç duyduğu bakım ekibi, danışılan hekim, uygulamayı öğrenen öğrenci ve yalnızca gözlem için gelen ziyaretçi birbirinden farklı olabilir. Önce bu roller açıklığa kavuşturulmalıdır. İtiraz, bütün sağlık çalışanlarının dışarı çıkarılmasını istemek biçiminde kurulmak zorunda değildir. Tedaviye katılmayan gözlemcilerin bulunmasına izin vermediğinizi belirtmek, hukuki talebin kapsamını daha doğru gösterir.

Odadaki kişilerin kim olduğunu ve görevini sorabilir miyim?

Yönetmeliğin 9. maddesi uyarınca hasta, kendisine hizmet veren personelin kimliği, görevi ve unvanı hakkında bilgi isteyebilir. Bu hak, muayene başlamadan önce odadaki kişilerin neden bulunduğunu anlamayı sağlar. Günlük konuşmada herkes için kullanılan asistan veya stajyer ifadesi tek başına yeterli bir görev açıklaması değildir.

Uzmanlık eğitimi alan bir hekim tedavi ekibinin parçası olarak görev yapabilir; öğrencinin ve gözlemcinin rolü ise farklı olabilir. Bu nedenle unvandan hareketle kesin bir yasak sonucu çıkarmak yerine görev bağlantısını sorun. Kimin muayeneyi yapacağı, kimin denetleyeceği ve kimin yalnızca izleyeceği açıklanmalıdır. Çok sayıda kişinin bulunduğu durumda, her birinin kişisel geçmişini öğrenmeye çalışmak yerine klinik görevlerini ve muayeneye katılım nedenlerini belirtmelerini istemek yeterli ve uygulanabilir bir başlangıçtır.

Muayene için verilen onam gözlemci bulunmasını da kapsar mı?

Tedaviye rıza ile tedaviyle doğrudan ilgili olmayan kişilerin bulunmasına rıza aynı kapsamda varsayılamaz. Yönetmeliğin 21. maddesindeki ayrıca rıza şartı bu ayrımı açıkça kurar. Kayıt sırasında genel bir evrak imzalanmış olması, hangi eğitim katılımına izin verildiğinin ayrıca değerlendirilmesini gereksiz kılmaz.

Hastaya katılımın amacı ve kapsamı anlaşılır biçimde açıklanmalıdır. Yalnızca izleme ile öğrenci tarafından yapılacak uygulama arasında fark vardır. Bir kişinin odada bulunmasını kabul etmek, o kişinin ayrıca müdahale yapmasını otomatik olarak kabul etmek değildir. Yönetmeliğin 31. maddesi tıbbi müdahalenin verilen rızanın sınırlarında kalmasını esas alır. Form önünüze geldiğinde izleme, uygulama, kayıt alma ve paylaşım ifadelerini ayrı ayrı okuyun. Anlaşılmayan kısımlar açıklanmalı; rıza verdiğiniz bölümle vermediğiniz bölümün dosyada karışmaması sağlanmalıdır.

Gözlemci istemediğimi söylersem tedaviyi reddetmiş olur muyum?

Yalnızca eğitim gözlemcilerinin bulunmasını kabul etmediğinizi söylemek, isteminizin içeriği itibarıyla bütün tedaviyi reddetmekten farklıdır. Bu ayrımı açıkça ifade edin: muayenenizin sürmesini, fakat doğrudan tedaviyle ilgisiz kişilerin bulunmamasını istediğinizi belirtin. Hastane de talebin hangi katılımı hedeflediğini anlamalıdır.

Bununla birlikte, belirli bir sağlık çalışanının tedavi sürecindeki görevini öğrenmeden onun mutlaka gözlemci olduğunu varsaymak doğru olmaz. Gerekli bakım ekibinin kimlerden oluştuğu ve güvenli işleyişin nasıl sağlanacağı kurum tarafından açıklanmalıdır. Anlaşmazlık varsa sorumlu hekim veya birim yöneticisinden kapsamı netleştirmesini isteyin. Amaç hizmeti belirsiz süre durdurmak değil, kişinin rolü ile mahremiyet talebi arasında somut bir çözüm kurmaktır. Sağlık durumuna ilişkin kararlar bu hukuki ayrımdan hareketle tek başına verilmemelidir.

Ayrıca rıza mutlaka ayrı bir kâğıda mı yazılmalı?

Yönetmeliğin 21. maddesi ayrıca rıza alınmasını söyler; yalnızca bu hükümden her durumda bağımsız bir kâğıt düzenlenmesi gerektiği sonucu çıkarılamaz. Buradaki temel mesele, hastanın neye izin verdiğinin anlaşılmasıdır. Kurumun kullandığı form, açıklamanın içeriği, katılanların rolü ve hasta tercihi birlikte incelenir.

İspat ve iletişim bakımından tercihin kayıt altına alınmasını istemek yararlıdır. Örneğin yalnızca iki öğrencinin gözlemine izin verdiyseniz bunun sınırsız katılıma dönüştürülmemesi gerekir. Rıza vermiyorsanız bu tercihinizin muayene veya genel tedavi reddi olarak yazılmamasını isteyin. Daha önce verilen iznin kapsamını değiştirmek istediğinizde sorumlu ekibe bunu açıkça bildirin. Yazılı kayıt talebi, muayene sırasında hukuki bir form tartışmasını uzatmak için değil, sonradan karşılıklı olarak farklı şeylerin kabul edildiği iddiasını önlemek için kullanılmalıdır.

Kapı, perde ve konuşma düzeni bakımından neler istenebilir?

Mahremiyet yalnızca odadaki kişi sayısıyla ilgili değildir. Yönetmeliğin 21. maddesi değerlendirmelerin gizlilik içinde yürütülmesini ve doğrudan temas gerektiren işlemlerde makul bir gizlilik ortamını da kapsar. Açık kapı, koridordan görünen muayene alanı veya bekleyenlerin duyabileceği konuşmalar ayrı sorunlar doğurabilir.

Talebinizi fiziksel soruna bağlayın. Kapının kapatılması, uygun perde kullanılması, konuşmanın başkalarınca duyulmayacak biçimde yapılması veya yalnızca gerekli kişilerin kalması istenebilir. Ortak alanın şartları sebebiyle hemen giderilemeyen bir durum varsa kurumun hangi düzenlemeyi yapabileceğini sorun. Diğer hastaların sağlık bilgilerini duymak istemediğinizi de belirtebilirsiniz. Mahremiyet düzenlemesinin herkes için işlemesi önemlidir. Sonradan yapılacak başvuruda genel olarak rahatsız olduğunuzu yazmak yerine hangi açıklığın, görüş hattının veya konuşma biçiminin sorun oluşturduğunu anlatmak incelemeyi kolaylaştırır.

Yakınımın bulunmasını istemem gözlemciye izin vermem sayılır mı?

Yönetmeliğin 21. maddesi tıbben sakınca olmayan durumlarda hastanın yanında bir yakınının bulunmasına izin verilmesini de mahremiyet kapsamında ele alır. Refakatçi bulundurmaya ilişkin 40. madde ise mevzuat, kurum imkânları, hastanın durumu ve sorumlu hekimin uygun görmesi çerçevesini düzenler. Dolayısıyla her işlemde istenen bütün yakınların odaya alınması şeklinde sınırsız bir hak yoktur.

Hastanın seçtiği destek kişisi ile eğitim gözlemcisinin bulunması ayrı değerlendirilir. Yakınınızın yanında olmasını istemeniz, diğer herkese izin verdiğinizi göstermez. Aynı şekilde bir gözlemcinin çıkmasını istemeniz, yakınızın bütün tıbbi konuşmaları öğrenmesini istediğiniz anlamına gelmez. Kimin hangi aşamada bulunmasını istediğinizi belirtmek, hem personelin işini kolaylaştırır hem kendi tercihinizi doğru kayda geçirir. Kurum bir sınırlama bildiriyorsa bunun somut nedenini öğrenin.

Eğitim için adımın söylenmesi veya görüntü alınması da aynı izin kapsamında mı?

Yönetmeliğin 23. maddesi sağlık hizmeti sırasında edinilen bilgilerin gizliliğini korur ve araştırma ile eğitim faaliyetlerinde hastanın kimlik bilgilerinin rızası olmadan açıklanamayacağını düzenler. Bir kişinin muayeneyi izlemesine verilen izin, fotoğraf veya ses kaydı alınması ve bu kaydın başka ortamda kullanılmasına sınırsız izin gibi yorumlanmamalıdır.

Bir kayıt talebi varsa önce amacını sorun. Tedavi dosyasına girecek kayıtla sınıfta gösterilecek görüntü veya tanıtım paylaşımı farklı değerlendirmeler gerektirir. Kimin erişeceği, hangi ortamda tutulacağı ve kimliğin nasıl korunacağı açıklığa kavuşturulmalıdır. Telefonda fotoğraf çekildiğini görmeniz hâlinde kayıt sahibini ve kullanım nedenini öğrenmek için sorumlu personele başvurun. Sonraki şikâyette gerçekten gördüğünüz işlemle varsaydığınız paylaşımı ayırın. Kayıt alındığını bilmek, mutlaka internette yayımlandığını göstermez; iddialar eldeki bilgiyle sınırlandırılmalıdır.

Muayene sırasında mahremiyet talebi nasıl iletilmeli?

Talebi mümkün olduğunca ilgili aşamadan önce, kısa ve anlaşılır şekilde bildirin. Önce odadaki kişilerin görevlerini öğrenmek, ardından yalnızca gözlem için bulunan kişilere ilişkin tercihi söylemek pratik bir sıralamadır. Açıklama isteğiniz karşılanmıyorsa sorumlu hekimin veya birim yöneticisinin değerlendirmesini talep edebilirsiniz.

Konuşmanın tartışmaya dönüşmesi halinde aynı isteği somutlaştırın. Genel bir suçlama yerine hangi kişinin rolünün açıklanmadığını veya hangi düzenlemenin yapılmasını istediğinizi söyleyin. İstek karşılandığında dosyada buna ilişkin yanlış bir tedavi reddi kaydı oluşmadığını kontrol etmek de yararlıdır. Muayene sonrasında çözülmeyen kısım için hasta hakları biriminden yardım alınabilir. Başvurunun esasını güçlendiren unsur uzun bir mevzuat listesi değil, talep ile verilen cevabın açık biçimde gösterilmesidir.

• Odadaki kişilerin görev ve unvanlarının açıklanmasını isteyin.
• Doğrudan tedaviyle ilgisi olmayan gözlemcilere ilişkin kabul veya ret tercihinizi belirtin.
• Muayenenin devamı yönündeki isteğinizi ayrıca ifade edin.
• Çözülmeyen sorun ve tercih kaydı için hasta hakları birimine başvurun.

Olay sonrasında hangi belgeler hazırlanmalı?

Kısa bir kronoloji oluşturun: kurum, poliklinik, tarih, yaklaşık saat, odadaki kişilerin açıklanan görevleri, sizin talebiniz ve verilen cevap. Bilmediğiniz kişinin adını tahmin ederek yazmayın. Hatırladığınız sözlerle yorumunuzu ayırın; bir belirsizliğin ayrıca araştırılmasını istediğinizi belirtmek, kesin olmayan iddiayı kesin bilgiye dönüştürmekten daha sağlıklıdır.

Randevu veya işlem belgesi, size verilen formun örneği, önceki yazışma ve başvuru numarası yararlı olabilir. Bütün sağlık dosyanızı gereksiz yere çoğaltmak yerine mahremiyet sorunuyla ilgili belgeleri ayırın. Başka hastaların görüntülerini toplamaya veya personeli gizlice kaydetmeye yönelmeden mevcut kayıtların korunmasını ve incelenmesini isteyebilirsiniz. Talebinizi yazılı ilettiyseniz tarihli teslim kaydını saklayın. Bu dosya, hem kurumun hızlı çözüm üretmesine hem de sonraki incelemede olayın kapsamının anlaşılmasına yardımcı olur.

Yazılı başvurunun bir örneğini kendi dosyanızda tutun; elektronik sistemde görünen metin ile eklerin gönderdiğiniz biçimde kaydedildiğini kontrol edin. Daha sonra yeni bilgi eklerseniz bunun önceki anlatımı düzelten bir açıklama mı, yoksa sonradan öğrendiğiniz ayrı bir olgu mu olduğunu belirtin. Böylece kurum ilk olay ile sonraki iletişim sorunlarını birbirinden ayırarak araştırabilir.

Hasta hakları birimine ve HBBS’ye başvuru nasıl hazırlanır?

Yönetmeliğin 42. maddesi müracaat, şikâyet ve dava haklarını tanır; 42/B ve devamı hasta hakları birimleri ile kurulları düzenler. Sağlık Bakanlığının Hasta Başvuru Bildirim Sistemi üzerinden de başvuru yapılabilir. Elektronik başvuruda doğru kurum ve birimi seçmek, ilgili olayın başka hastanenin dosyasıyla karışmasını önler.

Başvuruda hangi hakkın nasıl etkilendiğini ve ne istediğinizi belirtin. Kişilerin görevlerinin açıklanması, varsa alınan rızanın incelenmesi, ilgili kayıtların korunması, uygulamanın düzeltilmesi ve gerekçeli cevap verilmesi somut istemlerdir. Eklerinizi sıra numarasıyla gönderin ve başvuru numarasını saklayın. Hasta hakları incelemesiyle tazminat davası aynı süreç değildir. Birime başvurunun bütün dava veya diğer başvuru sürelerini durdurduğu varsayılmamalıdır. Ayrı bir zarar iddiası varsa olayın niteliği ve kurumun statüsüne göre ayrıca değerlendirme gerekir.

Varsayımsal bir muayene olayında doğru ayrım nasıl yapılır?

Tamamen varsayımsal olarak, planlı muayeneye gelen yetişkin bir hastanın odada dört kişi gördüğünü düşünelim. Sorumlu hekim bir kişinin tedavi ekibindeki hekim, diğer ikisinin yalnızca gözlem için bulunan öğrenci olduğunu açıklar. Hasta muayenesini olmak istediğini, öğrencilerin izlemesine izin vermediğini bildirir. Buradaki talep, gerekli ekibin çıkarılması veya bütün hizmetin reddi biçiminde kaydedilmemelidir.

Kurum öğrencilerin çıkmasını sağlayıp uygun mahremiyet ortamında muayeneyi sürdürürse sorun yerinde çözülebilir. Açıklama yapılmadan genel bir imzaya dayanılması hâlinde ise imzalanan belgenin kapsamı ve ayrıca rıza süreci incelenebilir. Hastanın sonraki başvurusunda kişilerin rolleri, yapılan açıklama ve kendi tercihi belirleyici olur. Bu örnek gerçek bir hasta dosyasını veya verilmiş bir mahkeme kararını anlatmaz; rol açıklaması ile ayrıca rıza arasındaki bağlantıyı göstermek içindir.