Eşim aile birikimini devrediyor: Boşanma açmadan tasarruf yetkisini sınırlatabilir miyim?

Evlilik devam ederken neden mahkemeden koruma istenebilir?

Eşlerden birinin tasarruf yetkisinin sınırlandırılması, evliliğin ekonomik temelini koruyan bir önlemdir. Türk Medeni Kanunu’nun 193. maddesindeki ana kural, her eşin diğer eşle ve üçüncü kişilerle hukuki işlem yapabilmesidir. Dolayısıyla evlenmek, kişinin bütün hesaplarını veya taşınmazlarını eşinin iznine bağlamaz. Kanunun 199. maddesi, belirli koşullar oluştuğunda bu serbestliğe mahkeme kararıyla getirilebilecek sınırlamayı düzenler.

Başvurunun amacı eşe ceza vermek ya da boşanma öncesinde üstünlük sağlamak değildir. Korunması istenen aile kaynağı ile riskli işlem arasındaki ilişki açıklanır. Örneğin ailenin tek düzenli kira gelirini sağlayan işyerinin bedelsiz devri gündemdeyse, bu işlemden sonra geçimin nasıl etkileneceği önemlidir. Sadece eşler arasında güven kalmadığını söylemek, hangi ekonomik değerin neden korunması gerektiğini göstermez.

Bu koruma evlilik birliğinin devam ettiği dönemde gündeme gelir; birlikte oturmak zorunlu bir başvuru şartı olarak düzenlenmemiştir. Ayrı yaşayan eşler bakımından da aileye ilişkin mali yükümlülükler devam edebilir. Boşanma açılıp açılmayacağı ile mevcut ekonomik tehlikeye karşı önlem gerekip gerekmediği ayrı değerlendirilmelidir.

Hangi iki hukuki ihtiyaç TMK 199 kapsamında önem taşır?

Maddenin ilk amacı ailenin ekonomik varlığının korunmasıdır. Aileyi geçindiren kaynakların elden çıkarılması, malvarlığının anlamlı bir karşılık alınmadan azaltılması veya temel ihtiyaçların finansmanının tehlikeye girmesi bu çerçevede incelenebilir. Her satış zarar doğurmaz: Borcun kapatılması ya da daha elverişli bir yatırıma geçilmesi gibi açıklamalar da dikkate alınır. Dosyada işlemin adı kadar ekonomik etkisi değerlendirilir.

İkinci amaç, evlilik birliğinden doğan mali yükümlülüğün yerine getirilmesidir. Ailenin giderlerine katkı borcu ile bu borcun ödenmesini sağlayan kaynak arasındaki bağ önemlidir. Mahkemeden, belirlenen mal üzerinde yapılacak tasarrufun diğer eşin rızasına bağlanması istenir. Bunun hangi ödemeyi veya geçim ihtiyacını güvenceye alacağı anlaşılır biçimde belirtilmelidir.

Her iki ihtiyacın aynı anda bulunması zorunlu değildir; ancak talep, gösterilen ihtiyacın gerektirdiği ölçüde olmalıdır. Aile bütçesini etkilemeyen küçük bir işlem nedeniyle bütün malvarlığının kontrol altına alınmasını istemek ölçülülük sorunu doğurur. Gelir, borç, mevcut birikim ve zorunlu giderlerin birlikte sunulması, uygun kapsamın belirlenmesini kolaylaştırır.

Sınırlama hangi mallar için istenebilir ve mülkiyeti değiştirir mi?

Kanun belirli malvarlığı değerleri üzerinde işlem yapılmasının diğer eşin rızasına bağlanmasını öngörür. Bu nedenle dilekçede taşınmazın tapu bilgisi, bilinen hesabın bulunduğu banka veya korunması istenen başka değerin ayırt edici bilgileri mümkün olduğu kadar gösterilir. “Eşimin her şeyi üzerindeki yetkisi kaldırılsın” biçimindeki belirsiz bir istem, uygulamada hangi işlemlerin engelleneceğini açıklamaz.

Karar, malın mülkiyetini başvuran eşe geçirmez ve iki eşin kendiliğinden ortak malik olmasını sağlamaz. Mal rejiminin tasfiyesindeki alacak hesabını da önceden sonuçlandırmaz. Bir değerin evlilikten önce edinilmiş veya miras yoluyla gelmiş olması, mülkiyet ve mal rejimi bakımından önem taşır; 199. madde bakımından ayrıca korunması gereken aile ihtiyacı ile işlemin etkisi incelenir.

Sınırlamanın kapsamını hâkim belirler. Satış ve ipotek gibi işlemler, hesap hareketleri veya başka tasarruflar için talep hazırlanırken her işlem türünün aile ekonomisini nasıl etkilediği açıklanmalıdır. Şirket payı söz konusuysa payın eşe, şirket malının ise şirkete ait olduğu ayrımı korunur; eş hakkındaki kararın şirketin bütün varlıklarını kapsadığı varsayılmaz.

Aile konutu şerhiyle tasarruf yetkisinin sınırlandırılması aynı şey midir?

Aile konutu bakımından TMK 194 özel bir koruma getirir. Diğer eşin açık rızası olmadan aile konutunun devri, konut üzerindeki hakların sınırlanması veya ilgili kira sözleşmesinin feshi bakımından bu madde değerlendirilir. Malik olmayan eşin tapu müdürlüğünden aile konutu şerhi istemesi de ayrı bir yoldur. Konutun gerçekten aile konutu olup olmadığı önemlidir.

TMK 199 ise aile konutuyla sınırlı değildir ve mahkemenin belirli malvarlığı değerleri hakkında karar vermesini gerektirir. Ailenin oturmadığı fakat kira geliriyle geçindiği bir taşınmaz, sırf ekonomik önem taşıdığı için aile konutu olmaz. Buna karşılık onun korunmasının gerekli olup olmadığı 199. madde kapsamında tartışılabilir. Hangi yolun seçileceği korunacak değerin niteliğine göre belirlenir.

Dosyada her iki korumanın gündeme gelmesi mümkün olsa da gerekçeler birbirinin yerine geçirilmemelidir. Aile konutu şerhi talebi, başka taşınmazlara veya bütün banka hesaplarına otomatik koruma sağlamaz. Tapuya yazılacak şerhin dayanağının ve mahkeme kararının kapsamının doğru belirlenmesi, sonraki işlemlerde belirsizliği azaltır.

Başvuruyu desteklemek için hangi belgeler hazırlanmalıdır?

İyi bir hazırlık, önce aile bütçesinin nasıl işlediğini gösterir. Düzenli gelirlerin kaynağı, çocukların ve hane halkının zorunlu giderleri, devam eden borçlar ve korunması istenen malın bu bütçedeki yeri açıklanır. Rakamlar mümkünse belirli bir döneme ait belgelerle desteklenir. Böylece risk, soyut bir endişeden somut bir ekonomik değerlendirmeye dönüşür.

İkinci grup, riskli işlemle ilgili belgelerdir. Hukuka uygun elde edilmiş satış yazışmaları, ilanlar, tapu bilgileri, ödeme kayıtları veya somut işlemi bilen tanıklar kullanılabilir. Henüz tamamlanmamış bir işlemden söz ediliyorsa bilinen tarih ve aşama belirtilir. Eşin özel hesabına izinsiz girmek veya başkasının haberleşmesini ele geçirmek, belge hazırlamanın güvenli bir yöntemi değildir.

Elinizde bulunmayan fakat uyuşmazlıkla ilgili olan kayıtlar, hangi kurumda bulunduğu ve hangi vakıayı göstereceği açıklanarak mahkemenin değerlendirmesine sunulur. Başvuru öncesi bütün hesapların gizlice araştırılması gerekmez. Mevcut bilgi ile talep edilen araştırma ayrılır; kuşku, doğrulanmış olgu gibi yazılmaz.

• Evlenme ve yerleşim yeri bilgileri ile ailede bakım ihtiyacı bulunan kişilerin durumu.
• Korunacak malı tanımlayan tapu, hesap, gelir veya pay bilgileri.
• İşlem tehlikesini ve aile bütçesine etkisini gösteren tarihli belgeler.
• Talep edilen sınırlamanın hangi işlemleri, neden kapsaması gerektiğini açıklayan liste.

Hangi mahkemeye başvurulur ve dilekçede ne talep edilir?

4787 sayılı Kanun’un görev düzenlemesi kapsamında uyuşmazlık aile mahkemesinde değerlendirilir; aile mahkemesi bulunmayan yerde kanundaki görevlendirme düzeni uygulanır. TMK 201 uyarınca evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemlerde eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Başvuru hazırlanırken yerleşim yeri ve ilgili adli yargı çevresi somut adres üzerinden kontrol edilmelidir.

Eşlerin yerleşim yerleri farklıysa ve her ikisi önlem istiyorsa, 201. maddedeki ilk istemde bulunanın yerleşim yerine ilişkin kural dikkate alınır. Dilekçede evliliğin durumu, korunacak değer, gerçekleşen veya yaklaşan işlem ve ekonomik tehlike ayrı paragraflarla açıklanabilir. Talep sonucu, mahkemenin hangi mal ve işlem hakkında nasıl karar vermesinin istendiğini göstermelidir.

İşlem çok yakınsa aciliyet ayrıca belgelenir ve gerekli geçici koruma değerlendirmesi istenir. Başvurmak tek başına hesapları dondurmaz veya tapudaki satış işlemini durdurmaz. Kararın verilmesi, kapsamının anlaşılması ve ilgili kurumlara uygulanabilir biçimde iletilmesi ayrı aşamalardır. Bu nedenle yalnız dava açıldığı bilgisine güvenerek riskin ortadan kalktığı düşünülmemelidir.

Diğer eş işlemin aile yararına olduğunu söylerse ne değerlendirilir?

Talep edilen sınırlama değerlendirilirken işlemin karşı tarafça açıklanan amacı da önem taşır. Örneğin yüksek faizli bir borcun kapatılması için taşınmaz satılacaksa, satış bedelinin gerçekliği, borcun miktarı ve bedelin nasıl kullanılacağı araştırılabilir. Aile ekonomisini koruyan bir işlemle ekonomik kaynağı karşılıksız azaltan işlem aynı şekilde ele alınmaz. Başvuran eşin bütün ticari kararları veto etme hakkı bulunduğu varsayılmaz.

Bu nedenle dosyada yalnız riskli olduğu düşünülen işlem değil, mevcut borç ve alternatif kaynaklar da dürüst biçimde gösterilmelidir. Bir satıştan sonra aynı geliri sağlayacak yeni bir değer alınacaksa bunun belgeleri değerlendirmeyi etkileyebilir. Diğer eşin açıklamasındaki tutarsızlıkların hangi belgeyle ortaya konulduğu belirtilir; kişilik veya niyet hakkında genel suçlamalarla yetinilmez.

İstenen koruma, zorunlu aile giderlerini karşılamayı da güçleştirmemelidir. Hesabın bütün kullanımını engellemek yerine hangi tasarrufların rızaya bağlanmasının gerekli olduğu tartışılabilir. Mahkemenin önüne uygulanabilir bir talep konulması, hem ekonomik tehlikenin hem günlük ihtiyaçların birlikte değerlendirilmesini sağlar.

Karar verilince tapu ve diğer kurumlar bakımından ne izlenmelidir?

TMK 199, hâkimin gerekli önlemleri alacağını belirtir. Eşin bir taşınmaz üzerindeki tasarruf yetkisi kaldırılırsa durumun tapu kütüğüne şerhine resen karar verilir. Uygulamada hangi taşınmazın, hangi işlem bakımından etkilendiği ve ilgili yazının doğru müdürlüğe ulaşıp ulaşmadığı izlenmelidir. Tapu kaydındaki bilgilerin dilekçedeki bilgilerle uyuşması önem taşır.

Başka değerler için de kararın muhatabı ve kapsamı açık olmalıdır. Bir bankaya gönderilecek kararın hangi hesap veya işlemi kapsadığı anlaşılmıyorsa uygulama sorunu çıkabilir. Mahkemenin kurduğu korumayı tarafların kendi yorumlarıyla genişletmesi doğru değildir. Belirsizlik varsa kararın içeriğine uygun usuli yol değerlendirilir.

Karar sonrası yapılan bir işlem ile karar öncesinde tamamlanmış bir devir aynı hukuki durumda değildir. Geçmiş işlemin iptali, hükümsüzlüğü veya başka bir alacak talebi ayrıca incelenebilir. Tasarruf sınırlaması kararının, geçmişte yapılmış bütün devirleri kendiliğinden geri çevirdiği söylenemez; işlem tarihi ve üçüncü kişilerin durumu önemlidir.

Koşullar düzelirse koruma kaldırılabilir veya daraltılabilir mi?

Evet. TMK 200, koşullar değiştiğinde eşlerden birinin istemi üzerine kararın değiştirilmesine, sebep sona erdiğinde önlemin kaldırılmasına imkân verir. Örneğin riskli işlemden vazgeçilmesi tek başına her dosyada yeterli olmayabilir; ekonomik tehlikenin gerçekten ortadan kalkıp kalkmadığı ve mali yükümlülüklerin düzenli karşılanıp karşılanmadığı değerlendirilir.

Değiştirme veya kaldırma isteminde yeni durum da belgelenir. TMK 201 uyarınca kural olarak önlem kararını veren mahkeme yetkilidir; her iki eşin yerleşim yeri de değişmişse eşlerden herhangi birinin yeni yerleşim yeri mahkemesine ilişkin hüküm uygulanır. Kararın artık gereksiz olduğu düşünülse bile kayıtlardaki sınırlamanın taraflarca kendiliğinden yok sayılması uygun değildir.

Varsayımsal bir olayda talep nasıl somutlaştırılabilir?

Tamamen varsayımsal olarak, evli iki kişinin aile giderlerinin önemli bölümünü eşlerden birine ait dükkânın kira geliriyle karşıladığını düşünelim. Malik eş dükkânı yakın bir kişiye bedelsiz devretmek istediğini yazılı olarak bildiriyor; diğer eşin geliri ise kira ve çocuk giderlerini karşılamıyor. Bu örnekte başvuru, sadece eşler arasındaki tartışmaya dayanmaz: Dükkân geliri, zorunlu giderler ve devir hazırlığının belgeleri birlikte sunulur.

Talep, dükkân üzerindeki belirli tasarrufların diğer eşin rızasına bağlanması ve gerekli kaydın yapılması şeklinde kurulabilir. Mahkeme işlemin gerekçesini, başka gelirleri ve korumanın ölçüsünü değerlendirir. Varsayımsal eşin bunu istemesi kabul sonucunu garanti etmez; aynı şekilde, dükkânın evlilikten önce alınmış olması da aile ihtiyacına ilişkin incelemeyi tek cümleyle ortadan kaldırmaz. Somut dosyada koruma amacı ve mülkiyet hesabı ayrı tutulur.